پرکردگی آمالگام چیست؟

آمالگام که در میان مردم به «پرکردگی نقره‌ای» یا «پرکردگی سیاه» معروف است، بیش از ۱۵۰ سال در دندانپزشکی به کار رفته است. آلیاژ پودری نقره، قلع و مس با جیوه مایع مخلوط می‌شود؛ مخلوط به‌سرعت سخت می‌شود و جیوه درون آلیاژ به حالت پیوندیافته درمی‌آید.

آمالگام به دلیل دوام، سهولت کاربرد و تحمل محیط مرطوب، مدت‌ها انتخاب رایج بود. با این حال معایبی نیز دارد؛ از جمله اینکه به دندان نمی‌چسبد و به همین دلیل برای گیر انداختن باید بافت بیشتری از دندان برداشته شود، و اینکه زیبا نیست. به دلیل آلودگی زیست‌محیطی جیوه، استفاده از آن در بسیاری از کشورها ذیل کنوانسیون میناماتا کاهش یافته و اتحادیه اروپا نیز از سال ۲۰۲۵ استفاده از پرکردگی آمالگام جدید را تا حد زیادی متوقف کرده است. این تصمیم به این معنا نیست که پرکردگی‌های موجود در دهان باید برداشته شوند؛ بلکه اساساً یک مقررات زیست‌محیطی است.

آیا جیوه موجود در آمالگام برای سلامت خطرناک است؟

از آمالگام سخت‌شده ممکن است هنگام جویدن و نوشیدن نوشیدنی‌های داغ مقدار بسیار کمی بخار جیوه آزاد شود. بر اساس منابع دندانپزشکی ترمیمی، این مقدار در عموم افرادی که پرکردگی آمالگام دارند با آسیب شناخته‌شده‌ای برای سلامت مرتبط دانسته نشده است. علائم تعریف‌شده مسمومیت مزمن با جیوه (مانند لرزش، ضعف، بی‌خوابی و درگیری کلیه) با برخی شکایاتی که گفته می‌شود پس از برداشتن آمالگام «برطرف شده» است (مانند سردرد) یکی نیستند.

با این حال، به‌ندرت ممکن است آلرژی تأییدشده به جیوه دیده شود؛ در این حالت ممکن است در بافت‌های دهانی نزدیک پرکردگی تغییراتی به نام ضایعات لیکنوئید ایجاد شود. اگر چنین وضعیتی وجود داشته باشد، تعویض یک دلیل پزشکی واقعی است. همچنین در بسیاری از کشورها توصیه می‌شود از روی احتیاط برای زنان باردار، مادران شیرده و کودکان خردسال از قرار دادن پرکردگی آمالگام جدید خودداری شود.

پرکردگی آمالگام چه زمانی باید تعویض شود؟

زمان تعویض پرکردگی را وضعیت آن تعیین می‌کند، نه سن آن. دندانپزشک در معاینه پرکردگی را با چشم و در صورت نیاز با بزرگنمایی و رادیوگرافی ارزیابی می‌کند.

نباید فراموش کرد که در هر بار برداشتن، همراه با پرکردگی مقداری از بافت سالم دندان هم برداشته می‌شود و حفره بزرگ‌تر می‌شود. تعویض‌های غیرضروری و مکرر ممکن است دندان را با گذشت زمان به وضعیتی برسانند که روکش لازم شود. به همین دلیل رویکرد مدرن، تا حد امکان ترمیم و پیگیری است.

پرکردگی‌های قدیمی در معاینه چگونه ارزیابی می‌شوند؟

پاسخ به پرسش «آیا پرکردگی‌ام فرسوده شده؟» با تفسیر همزمان چند یافته مختلف داده می‌شود:

• تطابق لبه: بررسی می‌شود که آیا در محل اتصال پرکردگی به دندان فاصله، پله یا شکستگی وجود دارد. در لبه‌های آمالگام با گذشت زمان ممکن است بریدگی‌های کوچکی ایجاد شود؛ هر کدام از آنها به معنای پوسیدگی نیست.
• تغییر رنگ: سایه خاکستری اطراف پرکردگی اغلب بازتاب فلز است. اما بافت قهوه‌ای و نرم نشانه پوسیدگی است. گاهی این تمایز فقط با معاینه چشمی ممکن نیست.
• رادیوگرافی: به‌ویژه در نشان دادن پوسیدگی زیر پرکردگی در سطوح بین دندانی کمک‌کننده است.
• بررسی ترک: در دندان‌هایی که پرکردگی آمالگام بزرگ دارند ممکن است خطوط ترک ظریفی در دیواره‌های دندان ایجاد شود؛ با روش‌هایی مانند تست گاز گرفتن و عبور نور ارزیابی می‌شوند.
• شکایت بیمار: شکایاتی مانند حساسیت، گیر کردن غذا یا درد هنگام گاز گرفتن، ارزیابی را هدایت می‌کنند.

با ارزیابی همزمان این یافته‌ها، درباره پیگیری، ترمیم یا تعویض کامل پرکردگی تصمیم گرفته می‌شود.

پرکردگی آمالگام چگونه برداشته می‌شود؟

هنگام برداشتن آمالگام، گرمای تولیدشده توسط فرز ممکن است یکی از فازهای پرکردگی را ذوب کند و بخار جیوه آزاد شود. بنابراین برداشتن باید با اقداماتی انجام شود که هم بیمار و هم تیم درمان را محافظت کند:

• رابردم (Rubber Dam): دندان را از دهان جدا می‌کند و احتمال بلعیدن و استنشاق ذرات را کاهش می‌دهد.
• ساکشن قوی: بخار و ذرات در محل تولید مکیده می‌شوند.
• خنک‌سازی با آب فراوان: گرم شدن و تشکیل بخار ناشی از آن را کاهش می‌دهد.
• برداشتن پرکردگی به‌صورت تکه‌تکه: به‌جای ساییدن کامل پرکردگی، برداشتن آن در قطعات بزرگ تولید گرما و گرد را کاهش می‌دهد.
• مدیریت پسماند: پسماند آمالگام در زباله معمولی ریخته نمی‌شود و جداگانه جمع‌آوری می‌شود.

پس از برداشتن، اگر پوسیدگی وجود داشته باشد تمیز می‌شود، بافت باقی‌مانده دندان ارزیابی و ترمیم مناسب انتخاب می‌شود. عمق حفره، ضخامت دیواره‌های باقی‌مانده و میزان قرار گرفتن دندان در معرض نیروی جویدن، مستقیماً بر انتخاب ماده اثر می‌گذارد. در حفره‌های عمیق، نواحی نزدیک به عصب ممکن است با یک لاینر محافظ پوشانده شوند. در مواردی که چند پرکردگی باید تعویض شود، کارها معمولاً بر اساس نیمه فک گروه‌بندی شده و با در نظر گرفتن راحتی بیمار در چند جلسه انجام می‌شوند.

به‌جای آمالگام چه چیزی قرار داده می‌شود؟

• پرکردگی کامپوزیت: ماده‌ای با پایه رزین، هم‌رنگ دندان که به دندان می‌چسبد. در حفره‌های کوچک و متوسط اغلب ترجیح داده می‌شود.
• اینلی / آنلی (پرکردگی لابراتواری): اگر حفره وسیع و کاسپ‌ها ضعیف شده باشند، پرکردگی‌هایی که بیرون از دهان (از سرامیک یا کامپوزیت) ساخته می‌شوند می‌توانند بهتر از دندان حمایت کنند.
• روکش (کراون): اگر دندان بسیار تخریب شده یا ترک خورده باشد، ممکن است روکش لازم شود.
• گلاس آیونومر: در برخی موارد خاص، به‌ویژه برای سطح ریشه و راه‌حل‌های موقت، استفاده می‌شود.

خطرها کدام‌اند؟

• از دست رفتن بافت دندان و بزرگ شدن حفره هنگام برداشتن
• حساسیت موقت در حفره‌های عمیق، و به‌ندرت درگیری عصب و نیاز به درمان ریشه
• آشکار شدن ترک‌هایی که قبلاً دیده نشده بودند
• نیاز پرکردگی جدید نیز به نگهداری در طول زمان

این خطرها توضیح می‌دهند که چرا مهم است تعویض فقط زمانی انجام شود که واقعاً لازم است.

پرسش‌های متداول

صفحات مرتبط

بازبینی پزشکی: Dr. Dt. Mehmet Fuat Bozabaمتخصص پریودنتولوژی · سپتامبر ۲۰۲۶

نوبت‌دهی و اطلاعات: از طریق واتس‌اپ پیام دهید یا با شماره +90 544 289 66 33 تماس بگیرید. Yayla Dental Akademi، Bahçelievler / استانبول.

منابع: Roberson TM, Heymann HO, Swift EJ (ed.). Sturdevant’s Art and Science of Operative Dentistry, 4th ed. Mosby, 2002; Rai B, Kaur J. Fundamentals of Operative Dentistry. Jaypee Brothers Medical Publishers, 2010; Pitts NB (ed.). Detection, Assessment, Diagnosis and Monitoring of Caries. Monographs in Oral Science, Vol. 21. Karger, 2009.

این مطلب صرفاً جنبه اطلاع‌رسانی دارد؛ تشخیص و برنامه درمان تنها پس از معاینه توسط دندانپزشک تعیین می‌شود.