ضایعه اپیکال چیست؟

در مرکز دندان بافتی زنده به نام پالپ وجود دارد که اعصاب و عروق را در خود جای داده است. اگر در اثر پوسیدگی عمیق، شکستگی، پرکردگی‌های قدیمی دارای نشت یا ضربه، باکتری‌ها به پالپ برسند، پالپ ابتدا ملتهب می‌شود و به‌مرور می‌میرد (نکروز). سیستم کانال مرده و عفونی به پناهگاهی امن برای باکتری‌ها تبدیل می‌شود. سیستم ایمنی بدن تلاش می‌کند گسترش این عفونت را از نوک ریشه به استخوان محدود کند؛ نتیجه این نبرد، ناحیه‌ای التهابی در نوک ریشه است که با تحلیل استخوان همراه است. به این ناحیه که در رادیوگرافی به‌صورت سایه‌ای تیره دیده می‌شود ضایعه اپیکال یا پریودنتیت اپیکال گفته می‌شود.

کتاب راهنمای اندودنتیکس که به آن استناد کرده‌ایم، حوزه اصلی اندودنتیکس را دقیقاً همین بیماری تعریف می‌کند: هدف، پیشگیری از پریودنتیت اپیکال با حفظ پالپ زنده، یا در بیماری مستقر، از بین بردن آن با ضدعفونی سیستم کانال است. از نظر میکروسکوپی این ضایعه‌ها می‌توانند ساختار گرانولوم یا کیست داشته باشند؛ این تمایز با رادیوگرافی ممکن نیست.

آیا ضایعه اپیکال و آبسه دندان یکی هستند؟

این دو، مراحل مختلف یک بیماری هستند. ضایعه می‌تواند مدت‌ها بی‌صدا بماند؛ وقتی تعداد یا تهاجم باکتری‌ها افزایش یابد یا مقاومت بدن کاهش پیدا کند، التهاب ممکن است به آبسه‌ای تبدیل شود که با تجمع چرک همراه است.

علائم چیست؟

• درد هنگام جویدن یا ضربه زدن به دندان، احساس «بلندتر شدن» دندان
• برآمدگی روی لثه که بارها ظاهر می‌شود و گاهی ترشحی با طعم بد از آن خارج می‌شود
• تیره شدن رنگ دندان (به‌ویژه در دندان‌های جلویی که ضربه خورده‌اند)
• ورم در گونه، زیر فک یا سقف دهان
• نبود هیچ علامتی – بخش قابل‌توجهی از ضایعه‌ها فقط در رادیوگرافی کشف می‌شوند

از بین رفتن حساسیت به سرما و گرما نشانه بهبود نیست؛ ممکن است نشان دهد پالپ مرده است.

چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص به یک آزمایش واحد متکی نیست. دندانپزشک ابتدا شرح حال شکایت را می‌شنود، سپس با تست سرما یا تست الکتریکی پالپ، زنده بودن دندان را و با پرکاشن (ضربه آرام به دندان) و لمس (فشار روی لثه در امتداد نوک ریشه) التهاب بافت‌های اطراف را ارزیابی می‌کند. پاسخ منفی مکرر به تست حیات، مرگ پالپ را مطرح می‌کند. رادیوگرافی پری‌اپیکال می‌تواند ضایعه را نشان دهد؛ اما چون تصویر دوبعدی است، ضایعه‌های کوچک یا نواحی زیر استخوان ضخیم ممکن است دیده نشوند. در موارد مشکوک، توموگرافی سه‌بعدی (CBCT) اطلاعات بیشتری می‌دهد. باید یادآوری کرد که هر ناحیه تیره در نوک ریشه منشأ دندانی ندارد و برخی کیست‌ها و ضایعه‌ها علل دیگری دارند؛ به همین دلیل تست‌های حیات اهمیت حیاتی دارند.

درمان چگونه انجام می‌شود؟

1. درمان ریشه (عصب‌کشی): کانال‌هایی که منشأ عفونت هستند پاک‌سازی و با محلول‌های ضدعفونی‌کننده شست‌وشو داده می‌شوند و در صورت نیاز بین جلسات داروی داخل کانال (مثلاً هیدروکسید کلسیم) قرار داده می‌شود. سپس کانال‌ها به‌صورت کاملاً آب‌بندی‌شده پر شده و دندان به‌طور دائمی ترمیم می‌شود.
2. درمان مجدد ریشه: اگر در دندانی که قبلاً عصب‌کشی شده ضایعه وجود داشته باشد، پرکردگی قدیمی خارج می‌شود، کانال‌های جاافتاده جست‌وجو و کانال‌ها دوباره ضدعفونی می‌شوند.
3. جراحی نوک ریشه (رزکسیون اپیکال): در مواردی که از طریق کانال نمی‌توان به محل رسید، نوک ریشه و بافت ملتهب اطراف آن با جراحی پاک‌سازی می‌شود.
4. کشیدن دندان: اگر دندان قابل ترمیم نباشد یا ریشه شکسته باشد، منشأ عفونت با کشیدن دندان برطرف می‌شود.

آنتی‌بیوتیک‌ها به بافت مرده داخل سیستم کانال نمی‌رسند؛ بنابراین مصرف آنتی‌بیوتیک به‌تنهایی ضایعه را درمان نمی‌کند و فقط در عفونت منتشرشونده به درمان کمک می‌کند. در کلینیک ما در استانبول، این موارد توسط متخصص اندودنتیکس تیم ما و در صورت نیاز به جراحی، همراه با تیم جراحی ما برنامه‌ریزی می‌شوند.

بهبود چقدر طول می‌کشد؟

پس از عصب‌کشی، استخوان به‌آرامی بازسازی می‌شود. همان‌طور که در منبع توصیه شده، در ماه‌های ۶ و ۱۲ پس از درمان کنترل بالینی و رادیوگرافیک انجام می‌شود؛ در ضایعه‌های بزرگ کامل شدن بهبود ممکن است چند سال طول بکشد و در صورت نیاز پیگیری تا ۴ سال ادامه یابد. منابع اندودنتیکس تأکید می‌کنند که میزان موفقیت در دندان‌های دارای ضایعه نوک ریشه اندکی کمتر از دندان‌های بدون ضایعه است و مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده، ضدعفونی کانال‌ها و ترمیم آب‌بندی‌شده دندان است.

آیا می‌توان از ضایعه اپیکال پیشگیری کرد؟

از آنجا که پریودنتیت اپیکال بیشتر با عفونی شدن پالپ آغاز می‌شود، مؤثرترین پیشگیری جلوگیری از رسیدن باکتری‌ها به پالپ است. درمان پوسیدگی‌ها وقتی هنوز کوچک هستند، تعویض پرکردگی‌های قدیمی که لبه‌هایشان باز شده و استفاده از محافظ دهان در ورزش و موقعیت‌های پرخطر از این نظر اهمیت دارد. در پوسیدگی‌های عمیق، اگر «درمان‌های حفظ پالپ زنده» به‌موقع انجام شوند، می‌توان حیات دندان را حفظ کرد. در دندان‌های عصب‌کشی‌شده نیز سالم و آب‌بندی بودن پرکردگی یا روکش رویی، شرط اصلی جلوگیری از عفونت مجدد کانال‌هاست. معاینه دست‌کم سالی یک بار و رادیوگرافی‌هایی که دندانپزشک لازم بداند، امکان کشف زودهنگام ضایعه‌های بدون درد را فراهم می‌کند.

اگر درمان نشود چه خطراتی دارد؟

• گسترش تحلیل استخوان اطراف ریشه و درگیر شدن دندان‌های مجاور
• شعله‌ور شدن ناگهانی و ایجاد آبسه
• هرچند نادر، گسترش عفونت به بافت‌های صورت و گردن (سلولیت)؛ مشکل در تنفس یا بلع، ورمی که تا اطراف چشم می‌رسد و تب بالا وضعیت اورژانسی است
• از دست رفتن دندان و نیاز به درمان‌های گسترده‌تر

به‌ویژه افرادی که داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی مصرف می‌کنند، دیابت کنترل‌نشده دارند، به دلیل بیماری دریچه قلب تحت پیگیری هستند یا داروهای استخوانی مانند بیس‌فسفونات‌ها مصرف می‌کنند، باید حتی اگر دردی ندارند، دندان‌هایی را که در نوک ریشه آن‌ها ضایعه دیده شده با اولویت با دندانپزشک خود مطرح کنند. در این بیماران زمان درمان و در صورت لزوم اقدامات پیشگیرانه، همراه با پزشکی که وضعیت سلامت عمومی را پیگیری می‌کند برنامه‌ریزی می‌شود.

پرسش‌های متداول

صفحات مرتبط

بازبینی پزشکی: Dr. Dt. Mehmet Fuat Bozabaمتخصص پریودنتولوژی · سپتامبر ۲۰۲۶

در رادیوگرافی شما ضایعه نوک ریشه دیده شده است؟ برای نوبت معاینه در کلینیک ما در استانبول در واتساپ پیام دهید یا با شماره 0544 289 66 33 تماس بگیرید.

منابع: Trope M, Debelian G. Diş Hekiminin Endodonti El Kitabı (Endodontics Manual for the General Dentist, Türkçe çeviri). Quintessence. Rai B, Kaur J. Fundamentals of Operative Dentistry. 1. baskı. Jaypee Brothers Medical Publishers, 2010.

این مقاله صرفاً جنبه اطلاع‌رسانی دارد؛ تشخیص و طرح درمان فقط پس از معاینه توسط دندانپزشک تعیین می‌شود.