کیست فک چیست؟

کیست حفره‌ای شبیه بادکنک است که سطح داخلی آن با لایه نازکی از بافت (اپیتلیوم) پوشیده شده و درون آن مایع یا ماده‌ای غلیظ وجود دارد. بیشتر کیست‌های استخوان فک از بقایای سلولی مرتبط با تشکیل دندان منشأ می‌گیرند؛ به این‌ها کیست ادونتوژنیک گفته می‌شود. کیست‌ها آهسته رشد می‌کنند و در حین رشد با فشار و تحلیل استخوان اطراف، برای خود جا باز می‌کنند.

علائم کیست فک چیست؟

مهمترین ویژگی کیست‌های فک این است که می‌توانند مدت طولانی بی‌صدا بمانند. بیشتر کیست‌های کوچک هیچ شکایتی ایجاد نمی‌کنند و در رادیوگرافی پانورامیکی که به دلیل دیگری گرفته شده، به‌طور اتفاقی دیده می‌شوند. با بزرگ شدن یا عفونی شدن کیست ممکن است این علائم ظاهر شوند:

• تورمی که آهسته در لثه یا فک بزرگ می‌شود و اغلب دردناک نیست
• احساس انعطاف یا ترق‌ترق هنگام فشار دادن به تورم، اگر استخوان نازک شده باشد
• جابه‌جایی، فاصله گرفتن یا لق شدن دندان‌ها
• جا نیفتادن دندان مصنوعی یا متوجه شدن به برجستگی جدید داخل دهان
• در صورت عفونت کیست: درد، ترشح، طعم بد و تورم صورت
• به‌ندرت، بی‌حسی لب در صورت فشار به عصب (این علامت حتماً نیاز به بررسی بیشتر دارد)

انواع کیست فک کدام‌اند؟

در منابع، میزان ایجاد تغییرات کیستی در اطراف دندان‌های عقل نهفته پایینِ بدون علامت، در مطالعات مختلف دامنه بسیار گسترده‌ای دارد (از چند در هزار تا بیش از سی درصد). بنابراین پیگیری دوره‌ای دندان‌های نهفته اهمیت دارد.

کیست فک چگونه تشخیص داده می‌شود؟

1. معاینه: محل و قوام تورم، حیات دندان‌ها و لقی آن‌ها ارزیابی می‌شود.
2. رادیوگرافی: کیست‌ها در رادیوگرافی معمولاً به‌صورت نواحی تیره (رادیولوسنت)، گرد یا بیضی با حاشیه مشخص دیده می‌شوند.
3. CBCT: در کیست‌های بزرگ، رابطه ضایعه با کانال عصب، سینوس و دندان‌های مجاور به‌صورت سه‌بعدی بررسی می‌شود.
4. آسپیراسیون و بیوپسی: در صورت لزوم محتوای کیست با سوزن ظریف کشیده یا از بافت نمونه گرفته می‌شود.
5. پاتولوژی: بافت کیست خارج‌شده حتماً برای بررسی پاتولوژی فرستاده می‌شود. تشخیص نهایی تنها با این بررسی داده می‌شود؛ زیرا برخی تومورها در رادیوگرافی شبیه کیست هستند.

کیست فک چگونه درمان می‌شود؟

کیست‌ها خودبه‌خود از بین نمی‌روند و ممکن است به رشد خود ادامه دهند. به همین دلیل درمان معمولاً جراحی است. دو روش اصلی وجود دارد:

انوکلئاسیون (خارج کردن کامل کیست)

لثه کنار زده می‌شود، در استخوان روی کیست یک پنجره کوچک باز می‌شود و کیسه کیست به‌طور کامل از حفره جدا و خارج می‌شود. حفره تمیز و بخیه می‌شود؛ استخوان به مرور زمان خودش حفره را پر می‌کند. این روش زمانی که بتوان دیواره کیست را بدون آسیب به دندان‌های مجاور و عصب خارج کرد، بیشترین کاربرد را دارد.

مارسوپیالیزاسیون یا دکامپرسیون (کوچک‌سازی کیست)

در کیست‌های بسیار بزرگ، خارج کردن کل کیست در یک مرحله ممکن است برای عصب و سینوس خطرناک باشد یا خطر شکستگی فک را بالا ببرد. در این صورت در دیواره کیست پنجره‌ای رو به دهان ایجاد و فشار داخل آن تخلیه می‌شود. بیمار این دهانه را روزانه شستشو می‌دهد. با کوچک شدن کیست طی چند ماه، استخوان اطراف دوباره ساخته می‌شود؛ در صورت نیاز، کیست کوچک باقی‌مانده بعداً با انوکلئاسیون خارج می‌شود.

برای دندان مرتبط با کیست چه اتفاقی می‌افتد؟

در کیست‌های رادیکولار، دندانی که منشأ مشکل است می‌تواند با عصب‌کشی و در صورت نیاز جراحی نوک ریشه (اپیکواکتومی) حفظ شود؛ اگر حفظ دندان ممکن نباشد، کشیدن برنامه‌ریزی می‌شود. کشیدن دندان‌هایی که در سطح ریشه تحلیل (رزورپسیون) دارند معمولاً توصیه می‌شود. در کیست‌های فولیکولار، دندان عقل نهفته مربوط اغلب همراه با کیست خارج می‌شود. در کودکان و نوجوانان ممکن است پس از کوچک شدن کیست، اجازه داده شود دندان خودبه‌خود یا با کمک ارتودنسی رویش کند.

چه کسانی باید دقیق‌تر پیگیری شوند؟

• کسانی که دندان عقل نهفته یا نیش نهفته دارند: کیسه دندان ممکن است به مرور گسترش یابد و به کیست فولیکولار تبدیل شود.
• کسانی که دندان عصب‌کشی‌شده یا دندانی دارند که به دلیل پوسیدگی عمیق عصب خود را از دست داده: ممکن است در نوک ریشه ضایعه‌ای بی‌صدا ایجاد شود.
• کسانی که قبلاً به دلیل کراتوسیست درمان شده‌اند: به دلیل احتمال عود، کنترل منظم با رادیوگرافی توصیه می‌شود.
• کسانی که سالیان طولانی بی‌دندان بوده‌اند و دندان مصنوعی دارند: ممکن است در محل دندان‌های کشیده‌شده کیست باقی‌مانده‌ای بدون تشخیص باقی مانده باشد.

در این گروه‌ها رادیوگرافی پانورامیک در فواصلی که پزشک توصیه می‌کند تکرار می‌شود؛ بدین ترتیب کیست در زمانی که کوچک است کشف و با جراحی محدودتری درمان می‌شود. به‌ویژه در نواحی‌ای که برای ایمپلنت برنامه‌ریزی شده‌اند، تصویربرداری سه‌بعدی پیش از ایمپلنت می‌تواند کیست‌هایی را که قبلاً دیده نشده‌اند آشکار کند.

خطرات و دوره بهبود

• در روزهای اول تورم، درد و خونریزی خفیف قابل انتظار است.
• در کیست‌های بزرگ ممکن است حیات دندان‌های مجاور تحت تأثیر قرار گیرد؛ این دندان‌ها در پیگیری آزمایش می‌شوند.
• در کیست‌های مجاور عصب در فک پایین ممکن است بی‌حسی موقت دیده شود.
• به‌ویژه در کراتوسیست‌ها به دلیل خطر عود، پیگیری رادیوگرافیک چندساله توصیه می‌شود.
• پر شدن حفره با استخوان چند ماه طول می‌کشد؛ در این مدت رادیوگرافی‌های کنترلی روند بهبود را نشان می‌دهند.

در Yayla Dental Akademi در استانبول، کیست‌های فک با رادیوگرافی و در صورت لزوم CBCT ارزیابی می‌شوند؛ برای دندان‌هایی که با عصب‌کشی قابل حفظ هستند با متخصص اندودنتیکس ما برنامه‌ریزی می‌شود و بافت‌های خارج‌شده برای بررسی پاتولوژی ارسال می‌شوند.

پرسش‌های متداول

صفحات مرتبط

بازبینی پزشکی: Dr. Dt. Mehmet Fuat Bozabaمتخصص پریودنتولوژی · سپتامبر ۲۰۲۶

برای نوبت و اطلاعات: از طریق واتس‌اپ پیام دهید یا با شماره 0544 289 66 33 تماس بگیرید. Yayla Dental Akademi، Bahçelievler / استانبول.

منابع: Fragiskos FD (ed). Oral Surgery. Springer; 2007 · Abubaker AO, Benson KJ (eds). Oral and Maxillofacial Surgery Secrets. 2nd ed. Mosby Elsevier; 2007 · Miloro M, Ghali GE, Larsen PE, Waite PD (eds). Peterson’s Principles of Oral and Maxillofacial Surgery. 2nd ed. BC Decker; 2004 · Wayland J. Impacted Third Molars. 1st ed. Wiley-Blackwell; 2018.

این مطلب صرفاً جنبه اطلاع‌رسانی دارد؛ تشخیص و طرح درمان تنها پس از معاینه و توسط پزشک تعیین می‌شود.