سرطان دهان چیست؟

بیشتر سرطان‌های دهان از نوع کارسینوم سلول سنگفرشی هستند که از سلول‌های سطحی پوشاننده داخل دهان منشأ می‌گیرند. این تومور می‌تواند به بافت‌های اطراف گسترش یابد، ابتدا به غدد لنفاوی گردن و در مراحل پیشرفته‌تر به اندام‌های دور دست متاستاز دهد. اگرچه در هر نقطه‌ای از دهان ممکن است دیده شود، اما بیشتر در کف دهان، کناره و سطح زیرین زبان، کام نرم و اطراف لوزه‌ها بروز می‌کند. سرطان‌های لب نیز بیشتر در لب پایین و در افرادی که مدت طولانی در معرض آفتاب بوده‌اند دیده می‌شوند.

بیشتر موارد در افراد بالای ۴۰ سال است. در گذشته در مردان به‌مراتب شایع‌تر بود، اما در دهه‌های اخیر شیوع آن در زنان نیز افزایش یافته است؛ تصور می‌شود این موضوع با افزایش تعداد زنان سیگاری مرتبط باشد.

علائم اولیه سرطان دهان چیست؟

سرطان دهان در مرحله اولیه اغلب به‌طور شگفت‌آوری بی‌خطر به نظر می‌رسد. اگر یکی از تغییرات زیر بیش از دو هفته ادامه داشت، حتماً معاینه شوید:

• زخم یا زخم بازی که بهبود نمی‌یابد، به‌ویژه اگر لبه‌های آن برجسته و سفت باشند
• لکه سفیدی که پاک نمی‌شود (لوکوپلاکی) یا لکه قرمز و مخملی (اریتروپلاکی)
• لکه‌های نامنظمی که نواحی سفید و قرمز در آن‌ها مخلوط شده‌اند
• سفتی، ضخیم‌شدگی یا تورم قابل لمس در گونه، زبان یا کف دهان
• بی‌حسی بی‌دلیل در زبان، لب یا فک
• خونریزی بدون علت مشخص
• لق شدن دندان‌ها بدون بیماری لثه، یا ناگهان جا نیفتادن دندان مصنوعی
• مشکل در بلع، احساس گیر کردن چیزی در گلو، گوش‌درد یک‌طرفه یا تغییر صدا
• تورم بدون درد، سفت و ماندگار در گردن

سوءتغذیه، بوی بد دهان و مشکل در صحبت کردن و بلع بیشتر نشانه بیماری پیشرفته هستند. هدف این است که بیماری پیش از رسیدن به این مرحله تشخیص داده شود.

ضایعات پیش‌سرطانی کدام‌اند؟

برخی ضایعات دهانی سرطان نیستند، اما احتمال ایجاد سرطان در آن‌ها بیشتر از بافت طبیعی است. مهم‌ترین آن‌ها لوکوپلاکی و اریتروپلاکی هستند. اریتروپلاکی هرچند نادرتر است، اما در بیشتر مواردی که از آن بیوپسی گرفته می‌شود دیسپلازی یا سرطان یافت می‌شود؛ به همین دلیل هر لکه قرمز، مخملی و بی‌علت باید همیشه جدی گرفته شود. آسیب لب ناشی از آفتاب (کلیت اکتینیک) و لیکن پلان اروزیو نیز از شرایطی هستند که پیگیری منظم لازم دارند.

دیسپلازی اپیتلیال که زیر میکروسکوپ دیده می‌شود، نشان می‌دهد که سلول‌ها شروع به رشد نامنظم کرده‌اند اما هنوز به بافت زیرین گسترش نیافته‌اند. خبر خوب اینکه دیسپلازی گاهی با ترک عوامل تحریک‌کننده‌ای مانند تنباکو برگشت‌پذیر است و با برداشتن جراحی ضایعه قابل کنترل است.

عوامل خطر کدام‌اند؟

سیگار و دخانیات

تنباکو در همه اشکالش مهم‌ترین علت سرطان دهان است. بین سیگار، سیگار برگ، پیپ، قلیان و تنباکوی جویدنی هیچ گزینه ایمنی وجود ندارد. سفید شدن کام سخت در مصرف‌کنندگان پیپ و سیگار برگ، نشانه مرئی اثر تنباکو بر دهان است. می‌خواهیم یادآوری کنیم که هیچ‌وقت برای ترک دیر نیست؛ پس از ترک، خطر طی سال‌ها کاهش می‌یابد.

الکل

الکل به‌تنهایی هم خطر را افزایش می‌دهد؛ اما خطر اصلی زمانی است که همراه با تنباکو مصرف شود. در کسانی که هر دو را مصرف می‌کنند، خطر به‌طور چشمگیری بیشتر از کسانی است که فقط یکی را مصرف می‌کنند.

HPV (ویروس پاپیلومای انسانی)

برخی انواع پرخطر HPV، به‌ویژه HPV-16، به‌فراوانی در سرطان‌های اوروفارنکس که شامل لوزه و قاعده زبان است یافت می‌شوند. این سرطان‌ها در افراد غیرسیگاری و جوان‌تر هم دیده می‌شوند. HPV از طریق تماس جنسی منتقل می‌شود؛ بیشتر عفونت‌ها خودبه‌خود پاک می‌شوند و بخش کوچکی ماندگار می‌مانند. می‌توانید درباره مناسب بودن واکسن HPV برای خود با پزشک خانواده صحبت کنید.

معاینه داخل دهان در خانه چگونه انجام می‌شود؟

ماهی یک‌بار چند دقیقه جلوی آینه‌ای با نور کافی وقت بگذارید. اگر دندان مصنوعی دارید، ابتدا آن را خارج کنید.

1. لب‌ها: لب بالا و پایین را به بیرون برگردانید و سطح داخلی آن‌ها را نگاه کنید؛ با انگشتان برای سفتی لمس کنید.
2. داخل گونه: گونه را با انگشت به بیرون بکشید؛ دنبال لکه سفید، قرمز یا زخم بگردید.
3. لثه‌ها: تمام لثه‌ها را از جلو و پشت بررسی کنید.
4. زبان: زبان را بیرون بیاورید، نوک آن را با گاز بگیرید و به راست و چپ بکشید؛ کناره‌ها و سطح زیرین را با دقت نگاه کنید.
5. کف دهان: نوک زبان را به سمت کام بالا ببرید، زیر زبان را نگاه و با انگشت لمس کنید.
6. کام: سر را به عقب خم کنید و کام سخت و نرم را نگاه کنید.
7. گردن: زیر فک و دو طرف گردن را با نوک انگشتان لمس کنید و وجود تورم را بررسی کنید.

تشخیص یک ضایعه مشکوک چگونه است؟

اگر عامل تحریک احتمالی (دندان شکسته، لبه تیز پرکردگی، دندان مصنوعی که فشار می‌آورد) وجود داشته باشد، ابتدا برطرف می‌شود. زخم‌های ناشی از ضربه معمولاً ظرف ۱۰ تا ۱۴ روز بهبود می‌یابند. برای زخم‌هایی که بیش از دو هفته طول می‌کشند، زخم‌های عمیق با لبه‌های برجسته و سفت، و لکه‌های سفید و قرمز بی‌علت باید بیوپسی انجام شود.

بیوپسی یعنی برداشتن نمونه کوچکی از بافت تحت بی‌حسی موضعی و ارسال آن برای بررسی آسیب‌شناسی. در ضایعاتی که از نظر بالینی بسیار مشکوک‌اند اما نتیجه خوش‌خیم گزارش می‌شود، ممکن است از نواحی دیگر دوباره نمونه گرفته شود. در صورت تشخیص سرطان، با ارزیابی اندازه تومور، درگیری غدد لنفاوی و گسترش دور دست، مرحله‌بندی انجام می‌شود؛ درمان معمولاً بر پایه جراحی است و در صورت نیاز با پرتودرمانی و شیمی‌درمانی تکمیل می‌شود.

مهم‌ترین نکته این است: هرچه تومور در زمان تشخیص کوچک‌تر باشد، درمان ساده‌تر و نتایج بهتر است. گسترش به غدد لنفاوی گردن به‌طور چشمگیری بر نتیجه اثر منفی می‌گذارد. به همین دلیل تشخیص زودهنگام قوی‌ترین ابزار ما در مبارزه با سرطان دهان است.

پرسش‌های متداول

صفحات مرتبط

بازبینی پزشکی: Dr. Dt. Mehmet Fuat Bozabaمتخصص پریودنتولوژی (بیماری‌های لثه) · سپتامبر ۲۰۲۶

آیا وقت معاینه داخل دهان رسیده است؟ برای معاینه بافت‌های نرم دهان در کلینیک ما در محله Bahçelievler استانبول، از طریق واتس‌اپ پیام دهید یا با شماره +90 544 289 66 33 تماس بگیرید.

منابع

این مقاله بر اساس منابع علمی زیر تهیه شده و توسط Dr. Dt. Mehmet Fuat Bozaba از نظر پزشکی بازبینی شده است.

1. Ibsen, O. A. C., & Phelan, J. A. (2014). Oral pathology for the dental hygienist (6th ed.). Saunders/Elsevier.
2. Abubaker, A. O., & Benson, K. J. (Eds.). (2007). Oral and maxillofacial surgery secrets (2nd ed.). Mosby/Elsevier.
3. Warnakulasuriya, S. (2009). Global epidemiology of oral and oropharyngeal cancer. Oral Oncology, 45(4–5), 309–316. https://doi.org/10.1016/j.oraloncology.2008.06.002
4. Chi, A. C., Day, T. A., & Neville, B. W. (2015). Oral cavity and oropharyngeal squamous cell carcinoma—An update. CA: A Cancer Journal for Clinicians, 65(5), 401–421. https://doi.org/10.3322/caac.21293
5. Warnakulasuriya, S., Kujan, O., Aguirre-Urizar, J. M., Bagan, J. V., González-Moles, M. Á., Kerr, A. R., Lodi, G., Mello, F. W., Monteiro, L., Ogden, G. R., Sloan, P., & Johnson, N. W. (2021). Oral potentially malignant disorders: A consensus report from an international seminar on nomenclature and classification, convened by the WHO Collaborating Centre for Oral Cancer. Oral Diseases, 27(8), 1862–1880. https://doi.org/10.1111/odi.13704

این مقاله صرفاً جنبه اطلاع‌رسانی دارد؛ تشخیص و برنامه درمان تنها پس از معاینه و توسط پزشک تعیین می‌شود.