چرا داخل دهان لکه سفید ایجاد می‌شود؟

مخاطی که داخل دهان را می‌پوشاند به‌طور طبیعی صورتی و مرطوب است. وقتی لایه محافظ کراتین روی این بافت ضخیم می‌شود، وقتی قارچ یا سلول‌های مرده روی سطح تجمع می‌کنند یا وقتی بافت به‌طور مزمن تحریک می‌شود، ظاهر سفید پدید می‌آید. یعنی لکه سفید یک بیماری واحد نیست، بلکه ظاهر مشترک بسیاری از شرایط مختلف است.

پزشک هنگام ارزیابی یک لکه سفید ابتدا به دنبال پاسخ این پرسش‌هاست:

• آیا لکه با گاز استریل پاک می‌شود؟
• آیا نزدیک لکه عامل تحریکی مانند دندان تیز، پرکردگی شکسته یا دندان مصنوعی نامناسب وجود دارد؟
• آیا لکه در دو طرف دهان قرینه است یا فقط در یک ناحیه؟
• آیا فرد سیگار، قلیان یا تنباکوی جویدنی مصرف می‌کند یا به‌طور منظم الکل می‌نوشد؟
• لکه از کی وجود داشته و آیا با گذشت زمان تغییر می‌کند؟

تفاوت لکه سفیدی که پاک می‌شود با لکه‌ای که پاک نمی‌شود چیست؟

این تمایز اولین سرنخ است. لکه‌هایی که شبیه شیر بریده یا خرده پنیر هستند و پس از پاک شدن، سطحی قرمز و حساس بر جای می‌گذارند، بیشتر به قارچ دهان مربوط هستند. اما لکه‌هایی که پاک نمی‌شوند نشان‌دهنده تغییر در خود بافت هستند: ضخیم شدن ناشی از اصطکاک، لیکن پلان، تغییرات مرتبط با دخانیات و لوکوپلاکی در این گروه هستند. اگر علت لکه‌ای که پاک نمی‌شود به‌طور قطعی مشخص نشود، برای تشخیص قطعی نمونه بافتی لازم است.

لوکوپلاکی چیست و چرا جدی گرفته می‌شود؟

لوکوپلاکی اصطلاحی بالینی برای پلاک سفیدی در مخاط دهان است که پاک نمی‌شود و با بیماری دیگری قابل توضیح نیست. یعنی بیشتر به معنای «لکه سفید با علت نامشخص» است تا یک تشخیص. در بررسی میکروسکوپی، بخش زیادی از لوکوپلاکی‌ها فقط ضخیم شدن کراتین هستند؛ اما طبق مطالعات، در حدود یک در بیست تا یک در چهار مورد، تغییرات سلولی پیش‌سرطانی به نام دیسپلازی اپیتلیال دیده می‌شود.

محل لکه نیز مهم است. در لوکوپلاکی‌های کف دهان، کناره و سطح زیرین زبان، کام نرم و لب، احتمال دیسپلازی یا سرطان زودهنگام بیشتر است. به همین دلیل لکه‌های این نواحی معمولاً به‌جای پیگیری، برداشته و بررسی می‌شوند.

اگر درون لکه سفید نواحی قرمز وجود داشته باشد (لوکوپلاکی خال‌دار) یا لکه کاملاً قرمز و مخملی باشد (اریتروپلاکی)، وضعیت جدی‌تر گرفته می‌شود. اریتروپلاکی بسیار نادرتر از لوکوپلاکی است، اما در بیشتر مواردی که از آن بیوپسی گرفته می‌شود، دیسپلازی یا سرطان یافت می‌شود.

لیکن پلان چیست و آیا باعث سرطان می‌شود؟

لیکن پلان بیماری مزمنی مرتبط با سیستم ایمنی است که می‌تواند پوست و مخاط دهان را درگیر کند. تیپیک‌ترین ظاهر آن در دهان، شبکه‌ای توری‌شکل از خطوط سفید نازک و به‌هم‌پیوسته است که معمولاً داخل گونه‌ها و به‌طور قرینه در دو طرف دیده می‌شود. حدود یک درصد افراد جامعه به آن مبتلا هستند و در میانسالی و در زنان کمی شایع‌تر است.

• نوع شبکه‌ای (رتیکولار): شایع‌ترین نوع است، معمولاً علامتی ندارد و در معاینه معمول کشف می‌شود.
• نوع اروزیو: بین خطوط سفید نواحی قرمز، پوسته‌پوسته یا زخمی وجود دارد؛ باعث سوزش و حساسیت به غذاهای تند می‌شود. ممکن است به شکل پوسته شدن لثه نیز دیده شود.

لیکن پلان مسری نیست و بیشتر بیماران سال‌ها بدون مشکل با آن زندگی می‌کنند. اما مطالعاتی وجود دارد که نشان می‌دهد خطر سرطان دهان، به‌ویژه در نوع اروزیو، ممکن است اندکی افزایش یابد. به همین دلیل توصیه می‌شود بیمارانی که تشخیص گرفته‌اند به‌طور منظم برای معاینه دهان مراجعه کنند و در صورت مشاهده سفتی جدید، بزرگ شدن یا زخمی که بهبود نمی‌یابد، بدون تأخیر به پزشک مراجعه کنند. برخی داروها نیز می‌توانند واکنش‌هایی شبیه لیکن پلان (لیکنوئید) ایجاد کنند؛ به همین دلیل در میان گذاشتن فهرست داروهایتان با پزشک اهمیت دارد.

لکه‌های سفید ناشی از قارچ دهان (کاندیدا) را چگونه تشخیص دهیم؟

کاندیدا آلبیکنس (Candida albicans) مخمری است که به‌طور طبیعی در دهان بسیاری از افراد وجود دارد. وقتی تعادل به هم می‌خورد، بیش از حد تکثیر می‌شود و کاندیدیازیس ایجاد می‌شود. شایع‌ترین انواع آن عبارت‌اند از:

• نوع سودوممبرانوس (برفک): رسوبات سفید شبیه شیر بریده که پاک می‌شوند و زیر آن‌ها قرمز است. ممکن است با سوزش و طعم فلزی همراه باشد.
• نوع اریتماتوز: بیشتر نواحی قرمز و حساس تا سفید؛ به‌ویژه از بین رفتن پاپیل‌های روی زبان.
• استوماتیت ناشی از دندان مصنوعی: قرمزی در کامی که زیر دندان مصنوعی قرار دارد؛ اغلب بدون درد است و در معاینه کشف می‌شود.
• نوع هیپرپلاستیک مزمن: به شکل لکه سفیدی که پاک نمی‌شود و ممکن است با لوکوپلاکی اشتباه گرفته شود. اگر با درمان ضدقارچ از بین برود، تشخیص تأیید می‌شود؛ در غیر این صورت بیوپسی مطرح می‌شود.

مصرف آنتی‌بیوتیک یا کورتون (از جمله اسپری‌های کورتونی)، دیابت کنترل‌نشده، خشکی دهان، شرایط سرکوب‌کننده ایمنی و دندان‌های مصنوعی که شب‌ها خارج نمی‌شوند، مهم‌ترین عوامل خطر هستند.

مقایسه لکه‌های سفید

کدام لکه‌های سفید بی‌خطرند؟

برخی تغییرات سفید یک تنوع طبیعی یا نتیجه تحریک ساده هستند:

• لینیا آلبا (Linea alba): خط سفید نازکی داخل گونه در امتداد بسته شدن دندان‌ها. در عادت فشردن دندان‌ها واضح‌تر می‌شود و نیازی به درمان ندارد.
• لوکوادم (Leukoedema): ظاهر سفید شیری و کدر داخل گونه که با کشیدن گونه از بین می‌رود. نوعی حالت طبیعی است.
• کراتوز اصطکاکی: ضخیم‌شدگی شبیه پینه که در اثر جویدن گونه یا زبان، لبه تیز دندان یا جویدن با لثه بی‌دندان ایجاد می‌شود. با برطرف شدن علت بهبود می‌یابد.
• استوماتیت نیکوتینی: سفید شدن کام سخت با نقاط قرمز روی آن، به‌ویژه در کسانی که پیپ و سیگار برگ می‌کشند. خود آن خوش‌خیم است، اما نشانه روشنی از اثر دخانیات بر دهان است.

جویدن تنباکو یا محصولات تنباکویی که در دهان نگه داشته می‌شوند می‌تواند در محل قرارگیری محصول، لکه سفید چروکیده‌ای ایجاد کند. این لکه اغلب با ترک عادت بهبود می‌یابد؛ اگر بهبود نیابد بیوپسی لازم است.

لکه سفید چه زمانی خطرناک است؟

در صورت وجود هر یک از موارد زیر، بدون معطلی به دندانپزشک یا جراح دهان، فک و صورت مراجعه کنید:

• لکه‌ای که با وجود برطرف شدن عامل تحریک، طی دو هفته بهبود نیابد
• نواحی قرمز، زخم یا خونریزی درون لکه
• سفتی، برجستگی یا ضخیم شدن هنگام لمس
• قرارگیری در کف دهان، کناره یا سطح زیرین زبان یا کام نرم
• بی‌حسی، سوزش یا درد در محل لکه
• مصرف سیگار، قلیان، محصولات تنباکویی یا مصرف منظم الکل
• تورم قابل لمس و ماندگار در گردن

در معاینه و بیوپسی چه اتفاقی می‌افتد؟

در معاینه، اندازه، رنگ، قوام و محل لکه بررسی و غدد لنفاوی گردن با دست معاینه می‌شوند. درباره سابقه پزشکی، داروهای مصرفی و عادات شما سؤال می‌شود. اگر به قارچ شک شود، ابتدا ممکن است پاسخ به درمان ارزیابی شود.

در لکه‌هایی که علت آن‌ها مشخص نیست، پاک نمی‌شوند یا مشکوک به نظر می‌رسند، تشخیص قطعی تنها با بیوپسی امکان‌پذیر است. تحت بی‌حسی موضعی، تکه کوچکی از بافت برداشته می‌شود (بیوپسی انسیزیونال) یا کل ضایعه کوچک برداشته می‌شود (بیوپسی اکسیژنال) و به آزمایشگاه پاتولوژی ارسال می‌شود. آزمایش‌های کمکی مانند سیتولوژی با برس در برخی موارد استفاده می‌شوند، اما جایگزین بیوپسی کلاسیک نیستند. ضایعاتی که در آن‌ها دیسپلازی دیده می‌شود معمولاً به‌طور کامل برداشته می‌شوند و به دلیل احتمال عود، به‌مدت طولانی پیگیری می‌شوند.

پرسش‌های متداول

صفحات مرتبط

بازبینی پزشکی: Dr. Dt. Mehmet Fuat Bozabaمتخصص پریودنتولوژی (بیماری‌های لثه) · سپتامبر ۲۰۲۶

لکه‌ای در دهانتان دارید که از بین نمی‌رود؟ برای معاینه داخل دهان در کلینیک ما در محله Bahçelievler استانبول، از طریق واتس‌اپ پیام دهید یا با شماره +90 544 289 66 33 تماس بگیرید.

منابع: Ibsen OAC, Phelan JA. Oral Pathology for the Dental Hygienist, 6th ed., Saunders/Elsevier, 2014. Abubaker AO, Benson KJ (eds.). Oral and Maxillofacial Surgery Secrets, 2nd ed., Mosby/Elsevier, 2007.

این مقاله صرفاً جنبه اطلاع‌رسانی دارد؛ تشخیص و برنامه درمان تنها پس از معاینه و توسط پزشک تعیین می‌شود.