آفت چیست و چرا ایجاد می‌شود؟

آفت (با نام پزشکی استوماتیت آفتی عودکننده) زخم‌های دردناک گرد یا بیضی داخل دهان هستند که روی آن‌ها را غشایی سفید مایل به زرد پوشانده و دور آن‌ها را حلقه‌ای قرمز فرا گرفته است. اولین حمله معمولاً در نوجوانی رخ می‌دهد و در زنان کمی شایع‌تر است. علت دقیق آن هنوز مشخص نیست؛ اما شواهد محکمی وجود دارد که پاسخ بیش از حد سیستم ایمنی به مخاط دهان در آن نقش دارد. آفت عفونت نیست و منتقل نمی‌شود.

مهم‌ترین عواملی که گفته می‌شود حملات را تحریک می‌کنند:

• آسیب‌های کوچک مانند گاز گرفتن گونه، مسواک زدن شدید یا آسیب حین درمان دندان
• دوره‌های استرس و خستگی شدید
• دوران قاعدگی (در بارداری ممکن است حملات کاهش یابد)
• ترک اخیر سیگار
• در برخی افراد، غذاهای اسیدی مانند مرکبات

انواع آفت کدام‌اند؟

اغلب ۱ تا ۲ روز پیش از ظاهر شدن آفت کوچک، در آن ناحیه احساس سوزش یا سوزن‌سوزن شدن وجود دارد. آفت‌های هرپتیفورم به رغم نامشان هیچ ارتباطی با ویروس هرپس ندارند و فقط از نظر ظاهر شبیه آن هستند.

آفت، زخم ناشی از ضربه و تبخال را چگونه از هم تشخیص دهیم؟

هر زخمی در دهان آفت نیست. تفاوت سه حالت شایع را می‌توان این‌گونه خلاصه کرد:

• زخم تروماتیک (ناشی از ضربه): پس از گاز گرفتن گونه یا زبان، دندان شکسته، لبه تیز پرکردگی، دندان مصنوعی که فشار می‌آورد، غذای سفت یا داغ یا مسواک زدن شدید ایجاد می‌شود. معمولاً علت آن قابل حدس است و پس از برطرف شدن علت طی ۱ تا ۲ هفته بهبود می‌یابد. اگر تحریک ادامه یابد ممکن است هفته‌ها و حتی ماه‌ها باقی بماند و لبه‌های آن سفت شود.
• آفت: ممکن است بدون ضربه مشخصی هم ظاهر شود، تمایل به عود دارد و بیشتر در مخاط متحرک و بدون کراتین (داخل لب، گونه، زیر زبان، کف دهان) دیده می‌شود.
• هرپس (تبخال): ناشی از ویروس هرپس سیمپلکس و مسری است. شکل عودکننده آن معمولاً در لبه لب و داخل دهان بیشتر در مخاط ثابت مانند کام سخت و لثه، به شکل دسته‌هایی از تاول‌های کوچک شروع می‌شود که می‌ترکند و به زخم تبدیل می‌شوند. عفونت اولیه، به‌ویژه در کودکان، ممکن است با تب و التهاب گسترده لثه همراه باشد.

در خانه چگونه آفت را تسکین دهیم؟

آفت‌های کوچک خودبه‌خود بهبود می‌یابند؛ هدف در این مدت کاهش درد و تحریک نکردن زخم است.

• چند روز از غذاهای تند، پرادویه، اسیدی، خیلی داغ و سفت و ترد دوری کنید.
• از مسواک با موهای نرم استفاده کنید و ناحیه زخم را با ملایمت تمیز کنید.
• در برخی افراد، خمیردندان‌های بدون ماده کف‌کننده (سدیم لوریل سولفات) ممکن است دفعات حملات را کاهش دهد.
• مایعات کافی بنوشید و از خشک شدن دهان جلوگیری کنید.
• ژل، کرم یا دهان‌شویه دارویی را با توصیه پزشک یا داروساز مصرف کنید.

کارهایی که نباید انجام داد: گذاشتن قرص آسپرین روی زخم، فشار دادن نمک یا جوش‌شیرین روی آن یا سوزاندن آن با محلول‌های الکلی می‌تواند باعث سوختگی شیمیایی بافت و تأخیر در بهبودی شود. مدام لمس کردن زخم با زبان یا دستکاری آن نیز بهبودی را طولانی‌تر می‌کند.

زخم دهان را چه زمانی باید به پزشک نشان داد؟

در صورت وجود هر یک از موارد زیر به دندانپزشک مراجعه کنید:

• زخمی که بیش از دو هفته طول بکشد و تمایلی به بهبود نشان ندهد
• زخمی با لبه‌های برجسته، سفت در لمس یا کف نامنظم
• زخمی که با وجود بی‌درد بودن بزرگ می‌شود
• زخم‌های بزرگ‌تر از یک سانتی‌متر، عمیق یا زخم‌هایی که با به جا گذاشتن اثر بهبود می‌یابند
• زخمی که به‌راحتی خونریزی می‌کند یا با لکه سفید یا قرمز همراه است
• بی‌حسی در محل زخم یا در لب
• تورم قابل لمس و ماندگار در گردن
• درد شدیدی که مانع غذا خوردن یا نوشیدن مایعات شود

در زخم‌هایی که با وجود برطرف شدن عامل تحریک، طی ۱۰ تا ۱۴ روز بهبود نمی‌یابند، برای رد کردن یک وضعیت جدی‌تر معمولاً بیوپسی لازم است. بیوپسی اقدامی کوتاه است که تحت بی‌حسی موضعی انجام می‌شود؛ تشخیص قطعی تنها با بررسی آسیب‌شناسی ممکن است. برخی زخم‌ها که مدت طولانی در معرض تحریک بوده‌اند ممکن است پس از بیوپسی به سرعت بهبود یابند.

آفت‌های مکرر ممکن است نشانه چه چیزی باشند؟

بیشتر آفت‌ها با بیماری دیگری مرتبط نیستند. اما اگر آفت‌های شما تقریباً بدون وقفه عود می‌کنند، بزرگ‌تر می‌شوند یا با علائم دیگری همراه‌اند، باید علت زمینه‌ای بررسی شود:

• کمبود آهن، ویتامین B12 یا اسید فولیک
• سلیاک و بیماری‌های التهابی روده (همراه با اسهال، کاهش وزن یا دل‌درد)
• بیماری بهجت: در ترکیه نسبت به بسیاری از کشورهای دیگر شایع‌تر است. اگر آفت‌های مکرر دهانی با زخم‌های تناسلی، قرمزی چشم یا تاری دید، ضایعات پوستی شبیه جوش یا درد مفاصل همراه است، حتماً به پزشک مراجعه کنید.
• شرایط تضعیف‌کننده سیستم ایمنی و برخی داروها

در این موارد دندانپزشک یافته‌های دهانی را ارزیابی می‌کند و در صورت نیاز آزمایش خون و ارجاع به تخصص‌هایی مانند پزشک خانواده، داخلی، پوست یا چشم‌پزشکی را پیشنهاد می‌دهد.

پرسش‌های متداول

صفحات مرتبط

بازبینی پزشکی: Dr. Dt. Mehmet Fuat Bozabaمتخصص پریودنتولوژی (بیماری‌های لثه) · سپتامبر ۲۰۲۶

زخم دهانتان دو هفته است که خوب نشده؟ برای معاینه در کلینیک ما در محله Bahçelievler استانبول، از طریق واتس‌اپ پیام دهید یا با شماره +90 544 289 66 33 تماس بگیرید.

منابع: Ibsen OAC, Phelan JA. Oral Pathology for the Dental Hygienist, 6th ed., Saunders/Elsevier, 2014. Abubaker AO, Benson KJ (eds.). Oral and Maxillofacial Surgery Secrets, 2nd ed., Mosby/Elsevier, 2007.

این مقاله صرفاً جنبه اطلاع‌رسانی دارد؛ تشخیص و برنامه درمان تنها پس از معاینه و توسط پزشک تعیین می‌شود.